नरपशु : एका देशमा नरपशु पनि थिए

फुल्चोकी माइसँग जब पानी मागियो, तब पानी पर्न थाल्यो

 

२०७६ को असार १५ गते राष्टिय रोपाइ दिवस सहित धान दिवस पनि मनाइयो । तर असारमा झमझम पर्नु पर्ने पानी भने त्यस दिन परेन उल्टो टन्टलापुर घाम लाग्यो । १६ गते पनि पानी परेन, १७ मा पनि पानी परेन ,  धान रोप्नको लागि राखिएका बेर्ना पनि सुक्न थाले । तर धान रोप्नको लागि चाहिने जति पानी भने पर्दै परेन ।

यसरी असार १५ गते सम्म पनि पानी नपरेका कारण धान रोप्न नपाएको खण्डमा ललितपुरको हरिसिद्धिमा पानी माग्नका लागि विशेष पुजा गर्ने परम्परा छ । त्यसैले उनीहरु पानी माग्नको लागि फुलचोकी माइ कहाँ जाने निधो गरे । माइ कहाँ पानी माग्न जानको लागि तःचपा संरक्षण समितिले हरिसिद्धिका बासिन्दालाई सहभागी हुनको लागि आव्हान गर्यो ।

ज्याेतिषले पनि असार २१ गतेको साइत निकाल्यो । यसरी पुजा गर्नको लागि विहान ६ बज्नु अघि नै पुजा गर्न पनें भएकाले उक्त समयमा हरिसिद्वि भवानीको पुजा गरियो।

यसपछि उनीहरु हुल बाँघेर  फुलचोकी माइ कहाँ गएर विशेष पुजा गर्नको लागि निस्किए ।

   

हरिसिद्वि भवानीको पुजा गर्दा खेरी नाग साधना गरिएका साना साना माटाका कलशलाइ बाटोमा पर्ने इनार, कुवा लगायतका  पानीका श्रोतमा चढाउनु पर्ने परम्परा अनुसार  ठाँउ ठाँउमा चढाउनको लागि यसरी झुण्ड्याएर लगिएको थियो।

बाजागाजा सहित उनीहरू पानी माग्नको लागि निस्किए। पानी माग्नको लागि २७००  मीटरको उचाँइमा पुगे ।
र,पानी माग्दै फुलचोकी माइको विशेष पुजा गर्न थाले । पुजा पछि उनीहरू पुन बाजा बजाएर फुल्चोकीबाट ओर्लिए । फुल्चोकी पछि उनीहरूको यात्रा गोदावरीमा रहेको नाै धारातिर तेर्सियो ।
त्यहाँ पुजा गरेपछि बाजा बजाएर उनीहरू पानी माग्दै नाच्न थाले ।
यसरी पानी माग्दा माग्दै पानी पर्न थाल्यो । यस्तै गरि २०६६ सालमा पनि फुल्चोकी माइसमक्ष हरिसिद्विका बासिन्दाले पानी मागेका थिए। त्यसबेला पनि यसरी नै उनीहरूको माग पुरा भएको थियो ।

 

श्रोत : मनिगाल.कम

फोटो : बि.के. जल्मी

ललितपुर - भुखाय् द्य:

ललितपुर अवस्थित भुखाय् द्य: अर्थात God of Earthquake ...

पाटन दरवारको सुन्दरी चोक अवस्थित टुसाहिटी

यसलाई कहिले कसले बनाएको भन्ने बारे बिबाद नै छन् l राजा सिद्धिनरसिंह मल्ल वा श्रीनिवास मल्ल ? ने.स. ७४७ मा हो कि ७६७ मा बनाएको हो, अलग अलग तथ्य भेटिएका छन् l

यस हिटीको नामाकरण बारे पनि अनुसन्धानकर्ताहरुको आ-आफनै भनाई छ, जुन एक अर्को संग फरक मत राख्दछ l

१. स्व. अनुसन्धानकर्ता धनबज्र बज्राचार्यको अनुसार यस हिटीको पानी उखुको जुस जस्तै गुलियो रहेको छ l नेवारीमा उखुलाई "टु" भनिन्छ, "सा" भन्नाले स्वादलाई जनाउँछ l उखुको जुस जस्तै मिठो स्वाद भएकोले यस हिटीको नाम टुसाहिटी नाम रहन गएको हो भन्ने तर्क राख्नु हुन्छ l

२. अर्का अनुसन्धानकर्ता तीर्थलाल नघभनीको तर्क अनुसार यस हिटीको पानीको श्रोत "टुं " अर्थात इनार हो l इनार दरवारकै परिसर भित्र छोपेर राखेको हुन् सक्छ l टुंबाट "साला:" अर्थात तानेर ल्याएको हिटी भएकोले यसलाई टुसाहिटी भनिएको हो भन्ने तर्क राख्नु हुन्छ l

३. हरिराम जोशीको कथन अनुसार यस हिटीको मुखाकृति गोरुको जस्तो देखिएको छ l गोरुलाई नेवारीमा थुंसा भनिन्छ l यहि थुंसाहिटी नै अपभ्रंस भएर टुसाहिटी नाम रहन गएको हो भन्ने तर्क राख्नु हुन्छ l

४. स्व. मंगलानन्द राजोपाध्यायको अनुसार प्राय गा: हितीहरुको निर्माण गर्दा जमिन मुनिको गहिराइको पानीको श्रोत प्रयोग गरिएको हुन्छ l जब गहिराइमा पानीको श्रोत भेटिन्छ, पानीको फोहोरा निस्कने गरि हिटीको संरचना निर्माण गरिएको हुन्छ l टुसाहिटीको सन्दर्भमा संरचना यस्तो प्रकृतिको छैन l यसैले नेवारीमा "तुसालेगु" अर्थात टुंको पानी तान्ने प्रविधिबाट पानी निकालिएको हुनाले टुसाहिटी नाम रहन गएको भन्ने फरक तर्क राख्नु हुन्छ l

जमिन मुनिको पानीको श्रोत एवं प्रवाहलाई Re-canalization गर्ने क्रममा Urban Development through Local Effort (UDLF) ले गरेको एक अनुसन्धान अनुसार यस तुसाहिटीको पानीको श्रोत नारिचा भन्ने तथ्य फेला परेको थियो l नारिचा भन्नाले पानीको श्रोत पूर्ति गर्ने परम्पागत तरिका भन्ने बुझ्नु पर्दछ l

राजदरवारका शाही सदस्यहरुलाई नुहाउनको लागि भनिएता पनि यस तुसाहिटीमा ७८ देव देवताहरुको मुर्ति स्थापना गरिएको अनुसार यो नुहाउनको लागि भन्दा नि देव देवताहरुलाई पानी चढाउने उद्देश्यले बनाईएको भन्ने तार्किक देखिएको छ l

किम्वदंती अनुसार, धार्मिक स्वभावका राजा सिद्धिनरसिह मल्ल दिनहुँ बिहान सवेरै उठेर यस थारामा नुहाउने गर्दथे l नुहाई आफुलाई पवित्र बनाई सकेपछि एक ढुंगामाथि बसेर घन्टौसम्म ध्यानमा मग्न हुने गर्दथे रे ! यसैले यसलाई "Royal Bath" भन्ने गरिएको थियो रे !

अर्को एक रमाइलो कथा अनुसार, एक रात राजा सिद्धिनरसिंह मल्ललाई निन्द्रा लागेनछ l अनेक प्रयास गर्दा पनि निन्द्राले छोपेनछ l अन्तत: आफुलाई किन यस्तो बेचैनी भनेर पत्ता लगाउन खोज्दा आफु सुत्ने ओछ्यानमा आफ्नो टाउकोको कपालमा एक सानो पराल भेटाएछ, जसले गर्दा आफुलाई सुत्नलाई गाह्रो भैरहेको थियो l सुखसयलले भरिपूर्ण राजदरवारको त्यस्तो ओछ्यानमा पनि सुत्न सक्दिन भने मेरा ती जनताहरु जोसंग गतिला ओछ्यान पनि छैन, तिनीहरु झन् के सुत्न सक्ला भन्ने मनमा लिएर त्यस दिनदेखि आफु नि त्यस ओछ्यानमा कहिले नसुत्ने र ढुंगामा नै सुत्ने निर्णयमा पुगेछन l त्यसपछिका दिनमा जाडोको थुरथुर काप्ने रातहरुमा पनि राजाले चिसो ढुंगाको सिलेतोमा नै सुत्ने अनेक अभ्यास गर्न थालेछन् रे ! भनिन्छ, राजा सुत्ने गरेको ढुंगा तुसाहिटीको त्यहि ढुंगा थियो जहाँ घन्टौसम्म ध्यानमा बस्ने गर्दथे !

तुसाहिटीमा निर्माण गरिएका ७८ देव देवताहरु निम्नानुसारको छन् :

१. बंगलामुखी
२. कल्की
३. पहिचान नभएको
४. अनन्त नाग
५. बासुकी नाग
६. तक्षक नाग
७. चन्द्र
८. कर्कोटक नाग
९. उमा महेश्वभरा
१०. कृष्ण हरी
११. अग्नी
१२. पहिचान नभएको
१३. पहिचान नभएको
१४. लक्ष्मी नरसिंह
१५. उन्मत्त भैरव
१६. पहिचान नभएको
१७. पद्मनाग
१८. सुर्य
१९. महापद्म नाग
२०. संखपाल नाग
२१. कुलिका नाग
२२. रत्न पन्च कुमारी
२३. चन्द्र भैरव
२४. भीमसेन
२५. द्वार देव
२६. त्रिजता नाग
२७. लक्ष्मी नारायण
२८. उमा महेश्वर
२९. पहिचान नभएको
३०. पवन देव
३१. यक्ष भैरव र कुमारी
३२. चन्द्र
३३. दुर्गागणपरिभेषिता चण्डी
३४.उन्मत्त भैरव र शक्ती बाराही
३५. काल भैरव र शक्ती इन्द्रायणी
३६. भिसाना भैरव र शक्ती चामुण्डा
३७. सम्हारा भैरव र शक्ती महालक्ष्मी
३८. पंचभक्ती रामपति
३९. पंचमुखा ह्याग्रिवभतारा
४०. युगमर्देश्वरा शशक्ति गन्धरा हरी
४१. वैष्णवी देवी
४२ .शिव
४३. सर्वमंगलादेवी
४४. अर्ध नारिश्वरा अष्टमुर्ति शिव
४५. भैरवोर्ध्रभक्त सप्तास्वभरा ऋद्धिविनायक
४६. अशितंगा भैरव र शक्ती ब्रम्हायनी
४७. रुरु भैरव र शक्ती महेश्वरी
४८. चन्द भैरव र शक्ती कौमार्य
४९. क्रोध भैरव र शक्ती वैष्णवी
५०. तान्डवेश्वरी
५१. शंखमुख बराह
५२. बिरभद्र
५३. नृत्यस्वरा संगितेस्वरा
५४. बिरभद्र
५५. महाकाली
५६. मात्रिकागण परिभेषिता महिश्मारधिनी
५७. वटुक भैरव
५८. क्षत्रपाला
५९. त्रिमात्रिका (चण्डिका देवी, चामुण्डा, शिभदुती)
६०. कार्तिकेय तान्त्रिक भेषमा
६१. समाश्नेस्वरी
६२. सुर्य
६३. लक्ष्मी नारायण (मुख्य हिटीमाथि)
६४. गणेश (चोरी भै सकेको अवस्था)
६५. भुतेश्वरी
६६. हरिसिद्धि
६७. स्मसना भैरव
६८. भत्सलायुक्त पंचमुखारा
६९. सिद्धि विनायक
७०. सदभक्त भैरव
७१. पंचमुख गणेश
७२. शक्तियुक्त एकादशाय समास्ना भैरव
७३. दशभक्त्रा भैरव
७४. एकास्य भैरव
७५. गौरी लक्ष्मी
७६. शक्ती चण्डिकादेवी (चामुण्डा र शिवदुतीले पछ्याई रहेको )
७७. श्रीकण्ठयुक्त सदाभक्त्र नरसिंह भैरव
७८. भगिरथ !

भेडासिंग अर्थात भ्यां:चा द्य:को कथा

काठमाडौं, वडा नम्वर २५ अवस्थित भेडासिं टोलमा रहेको "भ्यां:चा द्य: l नेपालभाषामा भ्याःचाको अर्थ हुन्छ, भेँडा र ‘द्यः’ को अर्थ देवता । 

कथाअनुसार, कुनै एक तान्त्रिकलाई मृत भेँडाको शरीरमा प्रवेश गराई राजाले उक्त भेँडाको शिर छेदन गर्न लगाए । कत्तिले उक्त तान्त्रिकलाई त्यसरी भेँडामा परिणत गर्ने काम जामनः गुभाजुले गरेको मान्छन् । उक्त छुट्याइएको शिरभाग सहरभरि घुम्यो, सहरवासी त्रसित भए ।

तर पछि अर्का तान्त्रिकले उक्त शिरलाई लखेटी हालको भेडासिं टोलमा पुग्दा अक्षताले हानी जमिनमुनि स्थिर गराए । त्यसयता भ्याःचा द्यःलाई पूजा गर्न थालिएको मानिन्छ ।

भ्याःचा द्यःबाटै उक्त टोलको नामै भेडासिं रहन गएको हो । उक्त भेँडाको दुईवटै सिङ अगाडि र पछाडि दुबैतर्फ घुमेको छ ।

मेलम्ची आयोजनाले हटाएको उक्त भ्याःचा द्यःलाई स्थानीयहरुले पुन: स्थापना गरिएको छ, भेडासिं टोलको चौबाटोको पुरानै खाल्डोमा ।

श्रोत : आभास धरानन्द राजोपाध्याय, नेपालन्यूज.कमबाट साभार l

राजा बन्ने लालसामा सांस्कृतिक क्रान्ती भएको किर्तिपुरी नगरी

राजा सिद्धिनरसिंह मल्लका छोरा श्रीनिवास मल्ल राजा बन्ने लालसामा बिद्रोह गरि किर्तिपुर बस्न गए l राजा बन्नको लागि राज्यमा आवश्यक पर्ने विभिन्न पूर्वाधारहरु बनाउन यिनी आफै उपस्थित भै निर्माण गर्न लगाए l

१. सानै भए पनि राजदरवार क्षेत्र लायकु बनाउन लगाए
२. तलेजु मन्दिर बनाउन लगाए
३. सानी आमाका छोरा राउत विश्वनाथ बाबुले उमामहेश्वरको मन्दिर बनाए l उनि सिद्धिनरसिंहका ल्याइते श्रीमतीको कोखबाट जन्मेका थिए l
४. चिलंचो धर्मधातु मन्दिर बनाइए
५. इन्द्रायणीमा सिंह थपिए, तोरण तथा मन्दिर बनाइए
६. बाघभैरबमा काष्ठ तोरण बनाइए
७. लों देग: प्रस्तर मन्दिर बनाइए
८. उमा महेश्वर मन्दिरमा प्रस्तरका ठुल ठुला हातीहरु थपिए
९. पंच बुद्धहरु बनाइए
१०. पद्मपाणी र ताराको मुर्तिहरु बनाइए
११. भाजगालमा मन्दिर बनाइए
१२. किर्तिपुर छाडेर गै सकेपछि पनि उनको कृपादृष्टी पछि सम्म रही रहे
१३. ने.सं. ८०१ मा कोतघरमा गजुर चढाए

श्रोत : प्रयागमान प्रधानबाट लिखित "अष्टमात्रिकाको नृत्यमा भैरबको महत्व र किर्तिपुरको बाघभैरब नृत्य" लेखको केहि अंश l

गथाँमुग: - यौन दुराचारीको सन्दर्भमा मनाईने चाड (भक्तपुर)

भक्तपुरतिर गथाँमुग:लाई यौन दुराचारी र त्यसलाई जनकारवाहीको रुपमा चित्रण गर्दै गथाँमुग: पर्व मनाउने गरिएको छ ।

१. यौन दुराचारीको लिंगलाई रातो अर्थात खतराको रुपमा चित्रण गरिएको छ ।

२. नव युवाहरुको लागि यौन शिक्षाको

रुपमा चित्रण गर्दै ढोग्न लगाइन्छ । यसले यौनको महत्व बुझ्न उत्प्रेरित गर्दछ ।

३. अंध्यारो ठाउँमा भुत हुन्छ भन्दै यौंन हिंसा तथा बलात्कारीबाट बच्न चेतावनी दिइएको देखिन्छ ।

४. गथाँमुग:ले लान्छ, राती राती एक्लै दुक्लै नहिंड्नु भनेर छोरीहरुलाई सतर्कता रहन तर्साएको देखिन्छ ।

५. चोक चोकमा राखिएको गथाँमुग:मा कपालको रौं वा कपडाको टुक्रा राख्ने चलन छ । यसले हामी आफुभित्र रहेको दुराचारी वा दानवपन फालेको संकेतको रुपमा बुझ्न सकिन्छ ।

६. दिनभर चोकमा नाङ्गै उभ्याएर गाली गर्दै आगो लगाउँदै खोलामा फाल्न लाने कुराले यौंन दुराचारीलाई सार्वजनिक बेज्जत गर्दै अरु कसैले पनि यस्तो नगर्न चेतावनी दिएको प्रतिकको रुपमा लिन सकिन्छ ।




श्रोत : नेवान्युज.कम